Avropa rəsmiləri bu həftə G20 üçün Cənubi Afrikada toplaşan Avropa maliyyə nazirlərinin Avropa müdafiə bankı və ya Böyük Britaniyanın da daxil olduğu birgə fond kimi təklifləri müzakirə etdiklərini bildiriblər. Bəzi Avropa İttifaqı (Aİ) liderləri Vaşinqtondan qayıtdıqdan sonra və Brüsseldə fövqəladə sammitdən əvvəl Britaniyanın Baş naziri Kir Starmer ilə Avropa müdafiəsinə həsr olunmuş toplantı üçün görüşüblər.
Adı çəkilməyən bir rəsmi qeyd edib: “Hər şey sürətlə irəliləyir”. Digərləri isə “Covid-19” pandemiyası zamanı Aİ-nin birgə borclanmasından əvvəl baş verən diplomatik təlatümləri və ya avrozonanın suveren borc böhranı zamanı razılaşdırılmış xilas paketlərini xatırladıblar.
Avropalı ekspertlərin təklif etdiyi “yenidən silahlanma bankı” nədir?
Britaniya və Polşa Keyptaunda keçirilən G20 toplantıları çərçivəsində müxtəlif variantları müzakirə etmək üçün Avropanın maliyyə nazirlərini bir araya gətirir. Xəzinədarlıqdan verilən açıqlamaya görə, Britaniyanın Baş naziri həmfikir ölkələrlə müdafiə üçün “özəl maliyyənin səfərbər edilməsi” imkanlarını müzakirə etmək istəyir.
Keçmiş britaniyalı general Ser Nik Karterin də daxil olduğu ekspertlər qrupunun tövsiyələrindən biri də “yenidən silahlanma bankı”nın yaradılmasıdır. Dövlət kreditoru “Dəmir Pərdə”nin süqutundan sonra Şərqi Avropadakı investisiyaları artırmaq üçün yaradılan Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankını nümunə götürəcək.
Yeni vasitə həm özəl sektora, həm də hökumətlərə kredit vermək imkanı ilə müdafiə sektorunda sənaye layihələri, eləcə də hərbi texnikanın alınması üçün kredit verə biləcək. Kapitalın yalnız bir hissəsi - təklif olunan 10 milyard avro əvvəlcədən ödəniləcək, qısamüddətli büdcə xərclərini azaldacaq və dövlət zəmanətləri ilə dəstəklənən yüksək kredit reytinqi sayəsində əlverişli dərəcələr təklif etməyə imkan verəcək. Aİ-yə sədrlik edən Polşa bu variantı dəstəkləyib.
Aİ-nin ümumi müdafiəsi üçün pul yığmağın başqa yolları varmı?
Ətrafda gəzən başqa bir fikir hökumətlərin milli zəmanətləri birləşdirəcəyi və müdafiə məqsədləri üçün borc verməklə bağlı bazarlarda kapital toplaya biləcəyi “xüsusi məqsədli vasitə” yaratmaqdır. Bu vasitə Aİ ölkələri və digərləri üçün açıq ola bilər.
Analitiklərin fikrincə, SPV və ya müvəqqəti fondun məhdud əhatə dairəsi onun bankdan daha tez qurulmasına imkan verə bilər, lakin iştirakçı ölkələr hələ də ödənilmiş kapital təmin etməlidirlər. Avropa İslahatları Mərkəzindən Luici Skazzieri bu strukturun inzibati baxımdan daha yüngül olacağını deyib.
Skazzieri qeyd edib ki, hər iki struktur sürətlə artan müdafiə xərclərinə kömək edə bilər. Onun sözlərinə görə, böyük və koordinasiyalı kapitalın yeridilməsi Aİ ölkələrinin Avropanın müdafiəsinə addımlar atmaq üçün güclü siyasi iradəsinə işarə edəcək.
Hökumətlər üçün əsas üstünlüklər hansılardır?
Avropanın müdafiə büdcələrini artırmağa təkan verməsi hökumətlərin dövlət kəsiri və borcunu cilovlamaq üçün mübarizə apardığı bir vaxta təsadüf edir. Starmer müdafiə xərclərini ümumi daxili məhsulun 2,5%-nə qədər artırmağı planlaşdırdığını açıqlayıb ki, bu da 6 milyard funt-sterlinqə yaxındır. Starmer bunun xaricə edilən yardımların kəsilməsi hesabına maliyyələşdiriləcəyini deyib.
Yeni dövlət borclarının konstitusiyada təsbit edilmiş “borc əyləci” ilə sıx şəkildə məhdudlaşdırıldığı Almaniyada yeni lider Fridrix Merts kansler Olaf Şolts tərəfindən 2022-ci ildə silah almaq üçün yaradılmış mövcud xüsusi fonda milyardlarla vəsait əlavə etmək istəyir. Şoltsun 100 milyard avroluq fondu demək olar ki, tamamilə silah alışına həsr olunub və geriyə cəmi 10 milyard avro qalıb.
Merts bu artımı yeni qanunverici orqan mart ayında vəzifəyə başlamazdan əvvəl sağ mərkəzçi CDU/CSU blokunun digər avropapərəst partiyalarla birlikdə üçdə iki səs çoxluğuna sahib olduğu parlamentin köməyi ilə əldə etməyi planlaşdırır.
Analitiklər bildiriblər ki, birgə maliyyələşdirilən vasitədən istifadə müdafiə sərmayəsinin artırılması ilə bağlı ilkin xərclərin bir hissəsini yüngülləşdirə bilər. Əgər vasitə Almaniya və Norveç kimi üçqat “A” reytinqli iştirakçı ölkələrdən dəstək alarsa, potensial olaraq nisbətən aşağı faizlə borc ala bilər.
Lakin kritik və müttəfiq hədəf çoxsaylı hökumətlər arasında genişmiqyaslı satınalma səylərini sadələşdirməkdir. Bu modelin tərəfdarları iddia edirdilər ki, buna kreditləri birgə təminatla şərtləşdirməklə nail olmaq olar.
“Bruegel” analitik mərkəzindən Ceromin Zettelmeyer bildirib ki, Avropa hökumətləri güclü “alıcılar klubu” kimi birlikdə hərəkət etsələr, müdafiə satınalma səyləri daha səmərəli ola bilər. Digər bir üstünlük istehsalçılara sifarişlərə uzunmüddətli görünürlük təmin etməklə, istehsalı artırmaq üçün investisiyaları təşviq etmək olacaq.
Başqa hansı təşəbbüslər var?
Avropa Komissiyası “Covid-19” pandemiya kreditlərindən qalan 93 milyard avro və Aİ regional inkişaf fondlarından onlarla milyardlar kimi mövcud pul mənbələrinin yenidən istifadəsini araşdırır. Brüssel, həmçinin müdafiə xərclərini blokun kəsir və borc qaydalarından azad etməyi öhdəsinə götürüb.
Ancaq Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula Fon der Lyayen tərəfindən 500 milyard avro dəyərində qiymətləndirilən qitənin ümumi müdafiə ehtiyacları daha geniş sərmayə tələb edir. Lyayen qeyd edib: “Biz təyin olunmuş Avropa aləti vasitəsilə daha məqsədyönlü və səmərəli müdafiə xərclərini təmin etməliyik”.
Vəsaitlər nəyə xərclənəcək?
Lyayen xüsusi fondun Avropanın inteqrasiya olunmuş hava hücumundan müdafiəsi, dərin və dəqiq zərbə imkanları, dron və pilotsuz uçuş aparatları, raketlər və hərbi sursatlar, yaxud təbii ki, süni zəkanın hərbi istifadəsi kimi Avropanın strateji maraqları olan sahələrə diqqət yetirməli olduğunu bildirib.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
